فرهنگ و ادبیات

نوادرالوقايع؛ مهم‌ترين اثر ادبی و فلسفی احمد دانش

نجم کاویانی: احمد دانش در کتاب نوادرالوقايع، مسائل فلسفی، اجتماعی، سياسی، فرهنگی و ادبی روزگار خود را بررسی می‌کند و در آن به سنت‌های کهن و ويژگی‌های سفرنامه‌ی ناصر خسرو و بدايع‌الوقايع واصفی اتکا می‌کند، اما اثر او به لحاظ بهره‌مندی از گرايش‌های نو از ارزش بيشتری برخوردار است. کتاب «نوادرالوقايع» در دو جلد با حروف سيريليک در شهر دوشنبه منتشر شده است.

پهلوان زنده را عشق است

کتاب «دو کلمه حرف حساب» در سال ۱۳۶۹ منتشر شد. انتشار این کتاب توجه بسیاری را متوجه خود کرد. از جمله نوشته‌های منتشر شده که این کتاب و نویسنده آن را بررسی کرده است، مقاله‌ای است که در دومین شماره مجله «ارغوان» چاپ شد. ابراهیم نبوی در این مقاله سراغ شخصیت ادبی، اجتماعی و سیاسی گل آقا رفته و درباره ویژگی‌های شخصیتی او و ظرایف و آرایه‌های قلمی‌اش نوشته است. بخش‌هایی از این مطلب را بخوانید.

احمـد دانـش، ادیب و اندیشمند بزرگ بخارا

نجم کاویانی: احـمد مخدوم دانـش، اديب توانا و انديشمند بـزرگ تاجيک، سرآمد جنبش معارف‌پروری در آسيای‌ميانه و انديشـه‌پـرداز بـرجـسـته‌ی اصلاحات در بخـارا طی نيـمه‌ی دوم سده‌ا‌ی نـوزده بود. احمـد دانـش، دانشمندی بود که از يک‌سو به واقعيت‌های کشور خويش آگاهی داشت و از سوی ديگر جريان تحولات کشورهای خاور و باختر بويژه روسيه را مطالعه کرده بود.

در كشور من حرف زدن قدغن است

اين روزها مصادف است با دوازدهمین سال درگذشت مترجم نامدار ايران، محمد قاضی؛ كه با ۷۰ اثر ترجمه و تأليفي كه از خود به يادگار گذاشت، براي هميشه نام خود را در فرهنگ و ادبيات كشورمان ماندگار كرد. انسانی بزرگوار و دوست داشتنی كه صبر و تحمل او در برابر سختی‌ها و ناكامی‌ها حيرت‌انگيز و شگفتی‌آور است.

«ایستاده بود تا ببیند این وحشت کی تمام می‌شود»

لیدا حسینی‌نژاد: محمد ایوبی، داستان‌نویس، امروز شنبه بر اثر ناراحتی قلبی در سن ٦٧ سالگی درگذشت. او که از اعضای قدیمی کانون نویسندگان هم بود، در سال ١٣٢١ در شهر اهواز به دنیا آمد. محمد ایوبی از معدود نویسندگان دهه‌ی ٤٠ بود که بعد از انقلاب هم در ایران ماند. پیرامون مرگ او نگاهی به وبلاگ‌های فارسی انداخته‌ام و همچنین با عباس معروفی به گفت‌وگو نشسته‌ام.‌

«هیچ‌چیز دوبار اتفاق می‌افتد»؛ بکت یک بار

ترجمه‌ی ونداد زمانی: نمایش‌نامه‌های بکت انگار که واگیر است. با صحنه‌های ساده و خالی، با شخصیت‌های منزوی، یادآوری‌های دردناک و فراموشی‌های پرملال. «در انتظار گودو»، با آن مرثیه‌ی غیر قابل درکی که هیچ‌بودن زندگی را می‌سرود. نمایش‌نامه‌ای که به‌گفته‌ی منتقد ایرلندی، ویویان مرسیر، در آن «هیچ‌چیز دوبار اتفاق می‌افتد». معلم‌ام می‌گفت کارهای بکت مثل یک چاقوی تیز است که شکم بورژوازی را به‌راحتی یک تکه‌ی پنیر می‌برد.

درويش سرگردان و مارگاريت

ونداد زمانی: «سرگردان» بخش اول از شعر بلند « گشت و گذار» شاعر بزرگ رمانتيک قرن ۱۹ میلادی، ويليام وُردزوُرس است. این اثر بيش از هر چيزی بيان‌کننده نارضايتی او از تأثيرات منفی گسترش امپراطوری بريتانيا در جهان بود. وُردزوُرس در منظومه بلندش از زندگی اسف‌بار خانواده‌ای روستايی حکايت می‌کند که در آن، شوهر خانواده پس از چند سال خشک‌سالی، ‌برای امرار معاش تنها چاره را در پيوستن به ناوگان دريايی بريتانيا می‌یابد.

حتی راحت‌تر از زبان مادری!

ترجمه‌ی ونداد زمانی: خانم ماريانا گاپوننکو، شاعر جوانی است که به زبان غیرمادری‌اش شعر می‌سراید. اشعار آلمانی اين شاعر جوان درفصلنامه‌های ادبی اقصا نقاط جهان چاپ شده است. جديدترين کتاب شعر ماريانا با عنوان «پرواز شبانه» امسال منتشر شد. اخیرا راديو دويچه ووله مصاحبه‌ای با خانم ماريانا گاپوننکو درباره فرايند نوشتن به زبان آلمانی داشته که ترجمه‌ی بخش‌هایی از این مصاحبه را می‌خوانید.

نگـاهـی بـه نخستين انجمن ادبی در کابل

نجم کاویانی: «انجمن ادبی كابل»، نزديک به هشتاد سال پـيش در سال ۱۳۱۰ خورشيدی با شرکت شماری از نويسندگان و شاعران در کابل تاسيس گرديد. «هدف از تأسيس اين انجمن اصلاح و توحيد سبک ادبيات و اتخاذ اسلوب نگارش و روشن ساختن تاريخ، مشاهير، رجال و مفاخر گذشته وطن» اعلام شد.

«آیـینه»؛ دومین نشریه در سمرقند

نجم کاویانی: «آیـینه»، در فضایی کـه فرمان امیر بـخـارا قانون بود، منتشر می‌شد. عمده‌ترین دشواری آن‌ها برای انتشار، فضای اختناق و سانسور بـود. آن‌ها با در نظرداشت این جو، در نشر افکار خود جانب احتیاط را مراعات می‌کردنـد تا با روحانیون محلی درگیر نشوند. اما برغم همه‌ی این رعایت‌ها، اندیشه‌های روشنگرانه‌ی مجـله با اعتراض سخت بعضی از افراد روحانی روبرو شد و آن‌ها مجـله را به انحراف از مسیر اسلام راستین متهم کردند.

«حتی مرگ هم برایش مضحکه بود»

ایرج ادیب‌زاده: مهدی سحابی از چهره‌های بزرگ ادبیات و هنرهای تجسمی ایران در پاریس خاموش شد. سحابی، نویسنده، روزنامه‌نگار، مترجم، نقاش، مجسمه‌ساز و عکاس ایرانی بود که آثار بسیار مهمی از خود به‌جای گذاشت. با سیمین نطاق، از دوستان نزدیک مهدی سحابی گفت‌وگویی داشتم.

«چشم های ما به تاریکی عادت کرده است»

مجید روشن‌زاده: محمود دولت آبادی، نویسنده مشهور ایران در مصاحبه با هفته‌نامه «ولت آم زونتاگ»، به بعضی از نکات کتاب تازه اش «کلنل» که اخیرا به آلمانی منتشر شده پرداخته است. این رمان تاکنون در ایران اجازه نشر نیافته و نخست به زبان آلمانی منتشر شده است. ترجمه این کتاب توسط بهمن نیرومند، روشن‌فکر و نویسنده ساکن برلین انجام گرفت. دولت آبادی در سخنان متعدد خود در آلمان اظهار امیدواری کرد که به‌زودی بتواند این کتاب را به زبان فارسی و در ایران منتشر کند.

انقلاب ناتمام

علی یزدانی: «سیما» آخرین اثر فرزانه آقایی‌پور که در اواخر سال ۱۳۸۷توسط انتشارات نگاه منشر شد، حکایت دختر جوان دانشجویی است که از شهادت همکلاسی‌اش بعد یک دوره فعالیت در یک سازمان چریکی و مخفی، آن چنان متأثر می‌شود که مسیر زندگی‌اش را از اساس تغییر می‌‌دهد. لایه‌های زیرین این رمان، علی‌رغم شخصیت‌های محدودش، حکایت تاریخ دوران معاصر ماست.

رمان‌های انگلیسی‌ ضدانگلیس

ونداد زمانی: کریم مرد هندی‌الاصل جوانی است که در انگلیس به دنیا آمده و بزرگ شده، رفتاری کاملاً انگلیسی‌ دارد، جلوی پدرش با معشوقه‌اش سکس دارد، و برای‌اش تفاوتی ندارد که معشوقه‌اش مرد است یا زن. خوانندگان داستان سردرگمی و نابهنجاری‌های او‌ را نادیده می‌‌گیرند چون تصویر عریان و بی‌آلایشی از او‌ توسط نویسنده ایجاد شده است.

«جستجو برای غذا یا ترس از غذا شدن»

ونداد زمانی: افسانه‌های عامیانه غربی که قرن‌ها پیش از انقلاب صنعتی توسط مادربزرگان در گوشه‌ی دنج خانه‌های سرد و محقر کشاورزان روایت می‌شد، بیش از هر چیز از زندگی‌ نکبت‌باری سخن می‌‌گفت که گریبان‌گیر خانواده‌های فقیر را گرفته بود. دو افسانه‌ی «هنسل و گرتل» و «بچه انگشتی» نمونه‌هایی‌ هستند از وضعیت تراژیک بچه‌هایی‌ که به دلیل فقر بیش از حد خانواده، از خانه بیرون رانده شدند.

«واژه‏های پارسی سره در برابر واژه‏های بیگانه»

ایرج ادیب‌زاده: کتابی جیبی با نام «واژه‏های پارسی سره در برابر واژه‏های بیگانه» به ابتکار «انجمن پارسی‏گویان و دوست‏داران فرهنگ ایران» در پاریس منتشر و در نشستی به پارسی‏زبانان معرفی شد. هدف این واژنامه سامان بخشیدن به زبان فارسی و پالایش آن از واژ‏ه‏های بیگانه‏ی مختلف است که در این زبان وارد شده‏اند. در این زمینه با خانم ژاله‏ دفتریان، کارگزار این انجمن گفت و گو کرده‌ام.

جنبش پیوند و بازگشت به زبان فارسی

نجم کاویانی: در سپيده‌دم اعلام استقلال تاجيکستان، تـاجيـکان با برداشتن مجسمه‌ی لنين و نشاندن تنديس فردوسی به جای آن، به واقع پيام روشن و پرمعنایی دال بر همبستگی با تمام فارسی‌زبانان جهان فرستادند. اعلام استقلال تاجيکستان، رسمی شدن زبان فارسی‌ تاجيکی به جای زبان روسی، و خط فارسی به جای خط سيريليک، فرصت مناسبی پیش آمد برای فارسی‌زبانان جهان، به خصوص افغانستان و ايران که تاجيکستان را در احیای زبان فارسی ياری رسانده و راوبط فرهنگی خود را گسترش دهند.

تداوم روسی‌سازی زبان فارسی در تاجيکستان

نجم کاویانی: در هنگامی که روشنفکران تاجيک از زبان فارسی دفاع و پاسداری کرده و برای اصلاح و پاکيـزگی آن مبارزه پيش می‌بردند، در مسکو طرح برنامه‌ی جديدی که هدف آن در گام نخست گسست از سنت‌های باستانی و فرهنگ کهن و بعداً زدودن آن‌ها بود، آماده می‌گرديد. انديشه‌ی تـأسيس يک دولت بزرگ و عمومی بر اساس «خلق شوروی» و محوريت زبان روسی به مشغله‌ی فکری بلشويک‌ها تبديل شده بود. مسکو در پی پياده کردن دکترين يک رسم‌الخط برای همه زبان‌ها و جذب زبان‌های غير روسی در چهارچوپ زبان و فرهنگ روسی بود.

فرارود، زادگاه‌ زبان فارسی دری

نجم کاويانی: شوربختانه بايد گفت که بسياری از فارسی‌زبانان بنابـر دلايل مختلف از تاريخ پرآشوب آسيای‌ميانه، از جمله از زمانه‌ و کارنامه‌ی هم‌زبانان خود (تـاجيـکان) در ماوراءالنهر (فرارود)، به ويژه در قرن بـيستـم چندان آگاهی ندارند، از جمله اين‌که بـر زبان فارسی و فرهنگ تـاجيـکان در فرارود به ويژه در اين صد سال اخير چه گذشته است. یه باور نگارنده‌ی اين سطور، عدم آگاهی بسياری از فارسی‌زبانان از زمانه و کارنامه‌ی هم‌زبانان شان در فرارود پيش از همه ريشه در تاريخ، سياست و دسايس استعمار دارد.

بدا به حال اُروس!، بدا به حال اُروس! -٢

روس ها نهایت بردباری را به خرج دادند تا جنگی رخ ندهد. آنان حتّی نمایندگان بعضی از کشور های خارجی از جُمله سفیر انگلیس را واسطه قرار دادند که حضرات آیات را قانع سازند تا دست از جنگ و ماجراجویی بردارند. روس ها تا آن جا پیش رفتند که حاضر شدند، امتیازاتی چشمگیر و یا به قول روزنامه نگاران امروزی؛ "بسته ای از مشوّق ها" به دولت ایران بدهند و کاری هم به کار مُتَخَصِّصان و مستشاران نظامی فرانسوی که به ارتش ایران در امر توپ سازی – چون هنوز از صنعت موشک سازی خبری نبود – نداشته باشند. روس ها حتی حاضر شدند "مملکت طالش و مغان تا کنار سالیان و قزل آغاج" را که در جنگ اوّل تصرّف کرده بودند به ایران برگردانند. ولی هیچکدام از این اقدامات مؤثّر واقع نشد و جنگ شروع شد. چون فتوای جهاد صادر شده بود.