اندیشمندان فلسفه

فیلسوف و گرگ

حمید پرنیان: کتاب «فیلسوف و گرگ» گزارشی است از همه‌ی پرسه‌زنی‌هایی که راولندس با گرگ‌اش داشته و راولندس به این پرسه‌زنی‌ها هم‌چون قدم‌زدن‌های سقراط می‌نگریست؛ یعنی پرسه‌زنی‌ها را یک کار آکادمیک می‌دید. در این کتاب می‌خوانیم که راولندس دویدن‌های نفس‌گیری در پی گرگ‌اش داشته است؛ آن‌قدر می‌دویده تا به هن‌هن می‌افتاده، بعد روی زمین دراز می‌کشیده، «خاموش، شناور، ساکن».

اسپینوزا؛ آزادی به‌عنوان هدفی اخلاقی

رامین جهانبگلو: اشاره‌ی اسپینوزا به آزادی مثبت است. مساله‌ی اسپینوزا، دست‌یابی به آزادی به‌عنوان هدفی اخلاقی است. از این رو دمکراسی از دیدگاه وی، نهادی اجتماعی است که بر اساس انتقال قدرت جمعی افراد به یک حاکمیت صورت می‌گیرد که خود، تجلی اراده‌ی جمعی آن‌هاست. کالبد سیاسی هم از افراد جامعه‌ی سیاسی تشکیل شده است. یعنی ساختار جامعه چیزی نیست جز مجموعه‌ای از کنش‌های مردم.

اسپینوزا؛ نخستین فیلسوف دمکراسی لیبرال

حمید پرنیان: رامین جهانبگلو سال ۱۳۸۳ در تالار گفتگوی خانه‌ی هنرمندان ایران سخن‌رانی‌ای درباره‌ی فلسفه‌ی سیاسیِ اسپینوزا ارایه کرد که معرفیِ دقیقی از آرای سیاسی این فیلسوف هلندی است. در این بخش و بخش بعدی، به همراه سخن‌رانی ویرایش‌شده‌ی رامین جهانبگلو به ابعاد فلسفه‌ی سیاسی اسپینوزا خواهیم پرداخت.

دوباره، رقص چیست؟

فرانسیس اسپارشات، ترجمه‌ی حمید پرنیان: صحنه، جدایی و فاصله‌ی بین هنرمند و تماشاچی‌ را تقدیس و تقویت می‌کند. برخی از فمینیست‌ها می‌گویند که در رقصِ تیاتری، تنِ زنانه سوژه‌ی نگاهِ خیره‌ی مردانه است. و منتقدینِ دیگر از این می‌گویند که چرا بازی‌گرانِ طبقه‌ی پایینِ جامعه باید برای خوش‌پوش‌های طبقه‌ی بالای جامعه نمایش دهند یا چرا جوانان و زیبارویان باید تن‌‌های‌شان را پیشِ چشمِ سالخوردگانِ فرتوت بگذارند؟

تن‌های در حرکت، تن‌های ایستاده

فرانسیس اسپارشات، ترجمه‌ی حمید پرنیان: چشم‌ها، پاها، بازوها، شکم و سینه، دست‌ها، انگشت‌ها هر یک ریتم و آهنگِ متفاوتی دارند، کارکردِ متفاوتی دارند، و هم‌چنین رساننده‌ی معانیِ متفاوتی هستند. اما در بحث‌های سنتیِ رقص بیش‌تر روی جهندگیِ پاها و حرکت‌های دست تاکید شده است. ما نباید رقص را فهرستی از شیوه‌های نمایش‌دهندگی و روایت‌کردن بدانیم.

مراقبت؛ روی‌کردی زنانه

نل نادینگس، ترجمه‌ی حمید پرنیان: مراقبت، در زندگیِ انسان کنشی اساسی است و به‌عنوان علاقه‌ی شخصی نباید نگریسته شود. یعنی همه‌ی مردم می‌خواهند که از آنان مراقبت شود. البته، برخی از انسان‌ها ممکن است به‌هنگامِ مطالبه‌ی مراقبت، به‌تندی بگویند که «نمی‌خواهم مراقبت شوم؛ من می‌خواهم محترم دانسته شوم!» یا «من از کسی نمی‌خواهم که مرا مراقبت کند؛ من می‌خواهم تنها باشم. آسایش من را به هم نزن».

مصنوعیت از دیدگاه دریدا

حمید پرنیان: دریدا می‌گوید «هگل به‌درستی به فیلسوفانِ عصر خویش یادآوری می‌کرد که روزنامه‌ها را بخوانند. امروزه نیز همین مسئولیت بر دوشِ فیلسوفان است تا دریابند که روزنامه‌ها و برنامه‌های خبریِ تلویزیونی، «به‌دست چه‌کسی» ساخته شده‌اند». اما فقط آن‌هایی که ابزارِ تولیدِ اخبار را در دست دارند اخبار را نمی‌سازد؛ بل دست‌گاه فرآیند فن‌آوریِ راه‌دور است که هیچ‌کسی «مالک»اش نیست و فن‌آوریِ راه‌دور صرفا فن‌آوری‌ای «صنعتی» نیست.

اسطوره و ادبیات

حمید پرنیان: تیلور تنها آن دسته از اسطوره‌ها را توصیف می‌کند که توضیحی درباره‌ی علت‌بودن خدا در رخ‌دادهای طبیعی می‌دهند، اما آن اسطوره‌هایی را توصیف نمی‌کند که توضیح می‌دهند خدا چیست یا چگونه عمل می‌کند. فریزر هم تمرکزش را روی خدایانِ گیاهان می‌گذارد و تنها اسطوره‌هایی را توصیف می‌کند که توضیح می‌دهند خدایان می‌میرند و از نو زاده می‌شوند.

اسطوره و آیین

حمید پرنیان: آیین هنگامی اجرا می‌شد که می‌خواستند تا زمستان پایان گیرد، شاید هنگامی که انبارها داشت خالی می‌شد. یک انسان، اغلب شاه، نقشِ خدا را بازی می‌کرد و با جادو ‌کاری می‌کرد که موجب شود تا خدا انجام‌اش دهد [یعنی به زمستان پایان دهد].

اسطوره و دین

حمید پرنیان: خدا، اگر اسطوره‌زدایی هم شود، باز وجود دارد، اما شیطان [پس از اسطوره‌زدایی] تبدیل به سمبلِ بدنهادیِ انسان‌ها می‌گردد. لعنت‌شدگی [(یعنی، محکوم‌شدن به مجازات در دوزخ)] نه به جایی در آینده، که به وضعیتِ کنونیِ ذهن اشاره دارد، وضعیتی که منکرِ خداوند بدان دچار است.

اسطوره و فلسفه

حمید پرنیان: کاسیرر در زمان [حکم‌رانی] هیتلر از آلمان به آمریکا گریخت، و تمرکزش را بر اسطوره‌های سیاسیِ مدرن، و بیش‌تر از همه بر نازیسم، نهاد. اسطوره‌ در این‌جا به ایدئولوژی نزدیک می‌شود.

یادداشت‌های رویا

تئودرو آدورنو، ترجمه‌ی مسعود خیرخواه: «جی» گفت: «من این اتفاق را قبلا دیده‌ام. اتوبوس همین‌طور قدری به حرکت‌اش ادامه می‌دهد و بعد از آن وارونه می‌شود و همه‌ی ما می‌میریم.» در همان لحظه اتوبوس به سمت دیگر جاده افتاد. ناگهان، به خود آمدم و دیدم روبروی «جی»، ایستاده‌ام؛ هر دو صحیح و سالم بودیم. متوجه شدم دارم گریه می‌کنم چون گفتم، «خیلی دوست داشتم با تو زنده باشم.» من در لحظه‌ی مرگ، بیدار شدم.

اسطوره و علم

حمید پرنیان: چه‌اندازه شانسی است که در آن روز وقتی هارون دست‌اش را بلند می‌کند تا آفت را تولید کند لک‌لک‌ها بیایند و وقتی موسی بخواهد که آفت را از بین ببرد لک‌لک‌ها بازگردند! این تکنیک، به‌جای آن‌که اسطوره را دربرابر علم قرار دهد، اسطوره را تبدیل به علم می‌کند – و نه، آن‌گونه که امروزه می‌گویند، علم را تبدیل به اسطوره کند.

پیشگفتاری بر اسطوره

حمید پرنیان: آدونیس، در نوزادی هم شگفت‌آورانه زیبا بود. آفرودیت برای این‌که آدونیس را برای خود نگه دارد، وی را در گنجه پنهان کرد و آن را به پِرسِفون، الهه‌ی جهان زیرین، سپرد بی‌آن‌که از درون آن چیزی به وی بگوید. پرسفون گنجه را گشود و با دیدن آدونیس سخت شیفته‌ی وی گشت. همین شد که گنجه را به آفرودیت بازنگرداند. هر یک از این دو الهه، آدونیس را تنها برای خویش می‌خواست. پس، زئوس فرمان داد که آدونیس باید چهار ماه پیش پرسفون، چهارماه پیش آفرودیت، و چهارماه دیگر تنها باشد.

خاست‌گاه‌های توتالیتاریسم

حمید پرنیان: توتالیتاریسم، اقدامی است برای حذفِ تکثر و آزادی - و سرانجام – حذفِ «دنیا»ی کنشِ انسان. توتالیتاریسم در نهایتِ خود به اردوگاه‌های کار اجباری ختم می‌شود. چرا شهروندان دولت-ملت‌های مدرن، دموکراسی را این‌همه نامطلوب یافتند؟

تمایز میان علوم طبیعی و انسانی

حمید پرنیان: فردگراییِ برلین دیدگاه‌ وی درباره‌ی ماهیت علوم انسانی و ارتباط آن با علوم طبیعی را شکل داده است. فردگرایی برلین تحت تاثیر نئوکانت‌گرایی بود و شدیدا با این مخالف بود که استانداردها یا الگوهایی را قطعی و نابه‌جا بر تجربه‌ی انسانی تحمیل کنیم، استانداردها یا الگوهایی که با تجربه‌ی انسانی جور نیستند.

علم علم و علم جهل

حمید پرنیان: مفهومِ فلسفه‌ی آیزیا برلین زمانی شکل گرفت که وی هم‌هنگام ایده‌آلیسم و پوزیتیویسم منطقی می‌خواند اما هردو را نمی‌پذیرفت. برلین ایده‌آلیسم را دیدگاه متعالی فلسفه ارزیابی می‌کرد و «ملکه‌ی علوم» نامیده بود. از دید وی، ایده‌آلیسم قادر بود حقیقت‌های بنیادین، لازم، مطلق، و انتزاعی را به وجود آورد.

مدافع لیبرالیسم، مخالف خیال‌بافی روشن‌فکری

حمید پرنیان: آیزیا برلین در سال ۱۹۰۹ به دنیا آمد و در ۱۹۹۷ از دنیا رفت. فیلسوف، تاریخ‌دانِ اندیشه‌های فلسفی، تئوریسین سیاسی، استاد دانشگاه و مقاله‌نویس بود. برلین به این مشهور است که مدافعِ سرسختِ لیبرالیسم، مخالفِ افراطی‌گری‌ سیاسی و خیال‌بافیِ روشن‌فکری، و تاریخ‌دانِ اندیشه‌های فلسفی بود.

آلن بدیو

حمید پرنیان: برای یک فیلسوف معاصر اروپایی عجیب است که کارهای‌اش، روزافزون، به دستِ میلیتاریست‌های جنبش‌های فقرا در کشورهایی هم‌چون هند، کنگو، و آفریقای جنوبی بیافتد و همراه با آثار فرانتس فانون خوانده شود. بعدها، هنگامی که بیش‌تر به فلسفه‌ی بدیو پرداختیم، خواهید فهمید چرا این میلیتاریست‌ها بدیو را می‌خوانند و چنین استقبالی از وی کرده‌اند.

چنین گفت ابو زید

احمد کاظمی موسوی: نصر حامد ابوزید، شاید شناخته‌شده‌ترین چهره نواندیشی اسلام امروز باشد. نه تنها در کشورهای عرب‌زبان، که در اندونزی، مالزی و پاکستان نیز او را یکی از سرآمدان علم تأویل (هرمنوتیک) می‌شناسند. ابوزید در سال ۲۰۰۶ میلادی کتاب «تحول اندیشه اسلامی» را به زبان انگلیسی نوشت که نقد و تحلیل بالنسبه جامعی است از بسیاری از اندیشگران دینی قرون نوزدهم و بیستم جهان اسلام. در سال ۲۰۰۱ ابوزید کتاب «چنین گفت» ابن عربی را به زبان عربی نوشت که ترجمه فارسی آن توسط پژوهنده جوان آقای احسان موسوی خلخالی اینک موضوع بررسی ما است.